ΜΜΕ και Αναπηρία: Καλές και κακές πρακτικές

Παράδειγμα πρώτο: αναλυτικό ρεπορτάζ με θέμα τις δυνατότητες που προσφέρει στα άτομα με προβλήματα ακοής η χρήση του κινητού τηλεφώνου. Ας υποθέσουμε ότι ο δημοσιογράφος αποφαίνεται ως εξής: "επιτέλους, μέσω της ανταλλαγής μηνυμάτων οι Έλληνες κωφοί δίνουν τέλος στο πρόβλημα εύρεσης ερωτικού συντρόφου. Δεν θα χρειάζονται πλέον την μεσολάβηση τρίτων στο προξενιό!"

Σε πρώτη ανάγνωση δεν υποκρύπτεται κακή πρόθεση να θιγεί η κοινωνική ομάδα των κωφών-βαρήκοων. Αντίθετα υπονοείται διάθεση να δοθεί μια κοινωνική διάσταση καθημερινότητας στη χρήση του κινητού τηλεφώνου για τους πολίτες με προβλήματα ακοής.

Ως τακτική προσέγγισης ο δημοσιογράφος στο συγκεκριμένο παράδειγμα θεωρεί τον εαυτό του άνθρωπο με πρόβλημα ακοής και αναζητεί τα πλεονεκτήματα που προκύπτουν από τη χρήση του κινητού τηλεφώνου. Αδυνατώντας να κατανοήσει τον κωφό ως πλήρη οντότητα, τον αντιλαμβάνεται βάσει του εαυτού του με μια θεωρητική "αφαίρεση" της δυνατότητας ακοής. Αυτός ο κλασικός μηχανισμός προϊόν της άγνοιας και της αμηχανίας, εκτιμάται ασυνείδητα ως ο πλέον ασφαλής για την ταύτιση (αρχικά) και την δημοσιογραφική απόδοση (ακολούθως) της πραγματικότητας του ανθρώπου με την όποια αναπηρία. Στην ουσία, όμως, είναι ο πιο παρωχημένος, στερεοτυπικός και σαφώς εσφαλμένος.

Ο άνθρωπος με αναπηρία μπορεί να ζει τη ζωή του ως πλήρης οντότητα, με ενσωματωμένες τις ιδιαιτερότητές της, όπως και ο κάθε άνθρωπος. Δεν τη βιώνει ως ελλειμματική οντότητα, προϊόν αφαίρεσης από ένα υποτιθέμενο "πλήρες" της όποιας κινητικής, αισθητηριακής ή νοητικής αδυναμίας.

Το "διά ταύτα" είναι ότι η εικόνα που προβάλλεται για τους πολίτες με προβλήματα ακοής δεν είναι μόνο ψευδής, αλλά και προσβλητική. Διότι, τους στερεί ένα βασικό στοιχείο - κωδικό του κοινωνικού χαρακτήρα τους, μόνο και μόνο επειδή η κατανόηση της απώλειας ακοής είναι... αφαιρετική!

Αυτή η αφαίρεση, αυτός ο μηχανισμός που είναι προϊόν της άγνοιας και αμηχανίας, μοιάζει να γίνεται στο όνομα της εύρεσης και δημοσιοποίησης σημείου επαφής μεταξύ του θέματος αναπηρίας και των δεδομένων του μη ανάπηρου κοινού. Μόνο που η επαφή μέσω αυτού του μηχανισμού, αγνοεί την αλήθεια του ανθρώπου με αναπηρία. Είναι κενή περιεχομένου.

Παράδειγμα δεύτερο: Γιατί να παίζουν ποδόσφαιρο 5Χ5 αθλητές με προβλήματα όρασης; Ερώτημα που συνοδεύεται από την παρατήρηση ότι είναι εντελώς παράλογο αθλητές να προσπαθούν να κλωτσήσουν μια μπάλα που δεν βλέπουν.

Παρών και σε αυτό το παράδειγμα βρίσκεται ο ενοχικός μηχανισμός απέναντι στον άνθρωπο με αναπηρία, προβάλλοντας το Εγώ του μη ανάπηρου με θεωρητική "αφαίρεση" της όρασης. Ουσιαστικά όμως σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να χαρακτηριστεί το ποδόσφαιρο ως "παράλογη" ενασχόληση των ανθρώπων με προβλήματα όρασης. Αντίθετα, είναι μια εξαιρετικά λογική επιλογή, δεδομένου ότι πέρα από τη χαρά του παιχνιδιού (κοινή για όλους τους ανθρώπους), επιπρόσθετα υπηρετεί τις ανάγκες κινητικότητας και προσανατολισμού στον χώρο, των ανθρώπων με προβλήματα όρασης.

Συνεπώς, η λογική της ενασχόλησης με το ποδόσφαιρο για τους ανθρώπους με προβλήματα όρασης έχει προστιθέμενη αξία για τον άνθρωπο με μειωμένη όραση συγκριτικά με τον μη ανάπηρο άνθρωπο. Μια βασική ενασχόληση ζωής των ανθρώπων με προβλήματα όρασης εξαιτίας της άγνοιας οδηγεί σε μια άστοχη και τελικά "παράλογη" διατύπωση.

Αυτή η απόρριψη, είναι επί της ουσίας απόρριψη της πραγματικότητας, της αλήθειας που βιώνουν οι άνθρωποι με προβλήματα όρασης στην σχέση τους με το ποδόσφαιρο. Όλες οι αλήθειες που αντανακλούν συγκεκριμένες ειδικές ανάγκες, οφείλουν να είναι προσβάσιμες στο ευρύτερο δημόσιο περιβάλλον. Μόνο έτσι νομιμοποιούν τον δικαιωματικό χαρακτήρα τους. Σε αντίθετη περίπτωση, υπονομεύονται.

Τα ΜΜΕ είναι επιρρεπή στην παραγωγή αρνητικής εικόνας

Για λόγους που έχουν να κάνουν τόσο με το βάθος των στερεοτύπων και προκαταλήψεων όσο και με τους μηχανισμούς ενοχής απέναντι στον άνθρωπο με αναπηρία (προηγούμενα έχουμε αναφερθεί εκτενώς), τα ΜΜΕ είναι επιρρεπή στην παραγωγή αρνητικής εικόνας για την αναπηρία, αλλά και ευρύτερα για την ιδιαιτερότητα.

Είναι επιρρεπή σε δύο κύριους τύπους αρνητικής παρουσίασης: είτε αμφισβητώντας ότι η αναπηρία ενός ατόμου είναι υπαρκτή, είτε μη διστάζοντας να θεωρήσουν την αναπηρία ως αίτιο πρόκλησης ατυχιών ή ατυχημάτων. Για να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι, χρεώνουν την αναπηρία ως ανικανότητα και μέσω αυτής της χρέωσης την στιγματίζουν ως αίτιο ατυχών συμβάντων.

Ένα υποθετικό παράδειγμα που συμπυκνώνει την παραγωγή αρνητικής εικόνας είναι το ακόλουθο: Απροκάλυπτα προκλητικός τίτλος: "Κίνδυνος - θάνατος από ανάπηρους οδηγούς!", με αναφορά σε θανατηφόρο τροχαίο ατύχημα με τον ένα εκ των δύο οδηγών με τεχνητό μέλος (πόδι). Υποθετική ανάλυση ακολουθεί: "οι λόγοι που οδήγησαν το αυτοκίνητό του να βρεθεί στο αντίθετο ρεύμα ήταν "η αναπηρία του ποδιού του!".

Σημειώνουμε ότι το αυτοκίνητο ατόμων με τη συγκεκριμένη αναπηρία είναι μετασκευασμένο ώστε να οδηγείται με τα χέρια. Επιπλέον αναφορές περί εν δυνάμει δολοφόνων της ασφάλτου "όταν κατά την οδήγηση εκδηλωθεί αιφνιδιαστική πάθηση, όπως απώλεια συνείδησης ή επιληψία" δημιουργεί μια σύγχυση διαφόρων ειδών αναπηριών, οι οποίες αποδίδονται γενικά σε όλους τους αναπήρους αδιακρίτως.

Επισημαίνουμε ότι οι άνθρωποι με αναπηρία οδηγούν ασφαλέστερα από τον μέσο όρο των οδηγών (στατιστικά τεκμηριωμένο), τόσο εξαιτίας της προηγμένης τεχνολογίας όσον αφορά τις αναγκαίες προσαρμογές, όσο και - κατά κύριο λόγο - εξαιτίας μιας ιδιαίτερα αναπτυγμένης σε σχέση με τον μέσο όρο οδηγικής συνείδησης.

Αυτό συμβαίνει διότι ως γνωστόν χιλιάδες κινητικές αναπηρίες στην χώρα μας έχουν τα αίτιά τους σε αυτοκινητιστικά ατυχήματα, και συνεπώς οι εξ' αυτών κινητικά ανάπηροι γνωρίζουν βαθιά τι σημαίνει οδηγική ασυνειδησία μιας και συμβιώνουν με τις επιπτώσεις της.

Η διδακτική ουσία, όμως, του παραδείγματος έχει να καταδείξει την άστοχη ταύτιση αναπηρίας - ασθένειας (πρώτο στοιχείο). Εξίσου άστοχη είναι η εξομοίωση όλων των πολιτών με αναπηρία ως ανθρώπων "αποκλινόντων από την κανονικότητα" (δεύτερο στοιχείο). Ο άνθρωπος με αναπηρία εμφανίζεται ως βέβαιος θύτης του ατυχήματος και η αναπηρία του ως βέβαιο αίτιο, γεγονός που δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.

Κωδικοποιημένα παραθέτουμε στη συνέχεια κάποια στερεότυπα που καθορίζουν τον τρόπο προβολής των ΑμεΑ από τα ΜΜΕ:

Η αποφυγή αυτών των εσφαλμένων αντιλήψεων, επιβάλλεται να γίνει κατανοητή ως όρος απαράβατος, αν θέλουμε να εφαρμοστεί ο Κώδικας Δεοντολογίας σε ό,τι αφορά την παρουσίαση θεμάτων αναπηρίας. Η διαρκής αναπαραγωγή τους δεν έχει να κάνει μόνο με την αξιοπιστία των ΜΜΕ απέναντι στον άνθρωπο με αναπηρία, αλλά με σημαντικές αρνητικές συνέπειες στην καθημερινή ζωή του. Έχει να κάνει και με την παρεμπόδισή του να ασκήσει ισότιμα τα δικαιώματά του και να καρπωθεί στοιχειώδη κοινωνικά αγαθά. Η βαθύτερη ουσία της δεοντολογίας είναι ακριβώς η μη παρεμπόδιση των ΑμεΑ να ζήσουν και να λειτουργήσουν ισότιμα.